Terug

Duivelse dilemma’s

07/05/2022

Leve de dilemma’s. Dilemma’s maken een verhaal spannend. Er staat iets op het spel. De hoofdpersoon moet een lastige keuze maken en leren varen op een innerlijk kompas. Fantastisch materiaal voor verhalenmakers dus. Op internet vind je hele sites met ‘duivelse dilemma’s’, speciaal voor schrijvers. En ja, de hele filmgeschiedenis is een optelsom van briljante dilemma’s. Wat doe je als….

In de film Sophies Choice (1984), wordt de Pools-Joodse Sophie, gespeeld door Meryl Streep, in het concentratiekamp door de Nazi’s gedwongen te kiezen tussen haar twee kinderen.  In The Matrix (1999) moet Neo kiezen tussen de blauwe of de rode pil. Kiest hij voor de blauwe dan blijft alles veilig bij het oude, maar als hij de rode pil kiest dan begint er een duister avontuur.Iedere keuze heeft grote gevolgen en er staat direct van alles op het spel en dat willen we meemaken.

Ik denk ook aan dat fenomenale fragment waarin Maria Maria Joao Pires erachter komt dat ze de verkeerde partituur van Mozart voor zich heeft. Even is er is een gapend gat. Ze springt in paniek op. Wat nu?Dan wordt ze aangemoedigd door Riccardo Chailly het uit haar hoofd te spelen (‘from the heart’, zeggen de Engelsen). Ze durft het en het gaat fantastisch. Beter dan ooit.

Complexiteit
In het echte leven iets minder fijn, realiseer ik me, nu het wereldnieuws aan elkaar hangt van duivelse dilemma’s. Die gaan over het wel of niet afsluiten van Russisch gas, een olieboycot, pluimvee op grote schaal vernietigen, harde sancties, vliegvakanties, elektrisch rijden, de tuin sproeien. Iedere keuze werpt direct zijn eigen schaduw op.

Waar staan we voor in barre tijden? Waar schieten wij in de paniek? Wat zetten we op het spel? Kunnen we inderdaad varen op ons innerlijk kompas?
Aristoteles zou zeggen: we hopen van wel, maar we vrezen van niet. In deze plotvraag zitten we nu mondiaal verstrikt.

De wereld is  complex en zodanig aan elkaar geknoopt dat iedere keuze mega-gevolgen heeft.
Sheila Sitalsing schreef daarover in de Volkskrant:

Dan blijkt dat de wet van het nooit meer te ontwarren kerstboomlichtjessnoer universeel is: draadje eruit proberen te pulken leidt tot verlegging van de vernauwing. Verderop ontstaat een nieuwe knoop die nog onmogelijker is, en die tot drastischere maatregelen noopt. Knippen bijvoorbeeld. Maar knippen betekent dat de fabrieken die moeten draaien en de auto’s die moeten rijden en de schoorstenen die moeten roken dat niet langer kunnen doen, althans niet zoals voorheen. Dat alles duurder wordt, schaarser en minder. Zo ziet achteruitgang eruit.

‘Verstricking’
Het woord dilemma is afkomstig uit het Latijn en betekent ‘tweestelling’. Het Latijn heeft het weer ontleend aan het Griekse di- (‘twee’) en lemmata (‘veronderstellingen’). Iemand die voor een dilemma staat, moet kiezen uit twee veronderstellingen, standpunten of mogelijkheden. In het oud Nederlands is dilemma een synoniem voor ‘verstricking’. Helemaal een treffend voor hoe je je voelt op het moment dat een fiks dilemma zich aandient: verstrikt, knoop in je maag, verward. Je moet kiezen uit twee kwaden. Alles valt stil in het niet weten. Wat te doen?

Barsten in het vernislaagje
De spanning kan zo groot worden dat de vernislaag van ons comfortabele leventje openbarst. Opgekropte emoties, weggestopte energieën en schaduwen komen aan de oppervlakte. Angst, woede, paniek, geweld, schaamte, pijn, verdriet. Wat nu?

Glimpje van de heelheid
Dan moet er toch een keuze gemaakt worden. Als we net zoals Maria Joao Pires aangemoedigd worden te vertrouwen, dan opent zich een derde weg, geleid door een innerlijk weten die de boel weer verenigt en zelfs op een hoger plan brengt.

In verhalen zien hoe na veel gedoe de geliefden elkaar vinden, hoe vrede hersteld wordt, hoe een ziekte geheeld wordt, hoe er verlichting komt, hoe iemand boven zichzelf uitstijgt. Dat gaat overigens nooit zonder slag of stoot. Er moet iets geofferd worden er moet geleden worden. Maar als dat gebeurt, kunnen we opgelucht ademhalen, krijgen we kippenvel, plengen we een traantje. Het is gelukkig goed gekomen. Daarom houden we van verhalen. Omdat ze ons een glimpje van de heelheid laten opvangen. De tegenstellingen die ons verscheuren, wijzen ook de weg naar het nieuwe verhaal. Ze dienen een doel: op een ander, wezenlijker niveau de harmonie herstellen en een nieuwe orde tot stand brengen of boven onszelf uit te stijgen.

Herinnering
Diep van binnen dragen we allemaal de herinnering aan de heelheid in ons mee. Eerst moeten we conflicten, pijn en angst aan den lijve ervaren voordat er op dat innerlijke kompas gevaren kan worden.

Verbeeldingskracht
In dat niemandsland van niet weten, daar tussen het oude verhaal en het nieuwe, tussen dag en nacht, tussen waken en slapen, in het uur van de wolf, tussen de contrasterende polen daar vindt de vernieuwing plaats, precies in dat gapende gat bevinden zich de dromen, de intuïtie, de beelden van vernieuwing.
Lang leve dilemma’s.
Het leven kan wel degelijk veranderen.

(c) Mieke Bouma

Terug