De (klimaat-)crisis als verhaal

– door Mieke Bouma

Verhalend perspectief

Wat kan een mythologisch, verhalend perspectief ons bieden als het om het klimaat gaat? Hoe kunnen we de huidige crisis  beschouwen als keerpunt en kans. En wat wordt er  dan precies van ons gevraagd?

We leven in crisisachtige tijden. De aarde warmt op, de ijskappen smelten, vitale bronnen drogen op, de afvalberg groeit. We hebben onze wereld in handen gegeven van rigide machthebbers, die muren bouwen en grenzen versterken. Miljoenen mensen zijn op de vlucht voor oorlog, geweld of armoede. Moeder aarde kreunt. Velen van ons vragen zich af hoe we dit gaan overleven, ervaren een diep verlies van vertrouwen in de toekomst, kampen met gevoelens van machteloosheid, zijn depressief, bitter, cynisch of rouwen over de teloorgang van natuur.

De Reis van de held, de moeder aller mythen (zie mijn boeken), leert ons dat de grote verhalen van de mensheid wegwijzers bevatten, dat het leven cyclisch is, dat alles met alles samenhangt, dat ieder mens een bijzondere opgave heeft, dat het aankomt op het volgen van de ‘roep’ en het overwinnen van angst. De Reis leert ons ook en dat we allemaal van tijd tot tijd verdwalen in een donker bos en daar oog in oog met de draak komen te staan. En dat het er dan op aan komt wat we doen, want de draak zit namelijk boven op de schat.


Dat meest lastige punt, de crisis, biedt ons de kans onszelf te vernieuwen door dat te doen wat we nog nooit eerder hebben gedaan, namelijk over onze eigen schaduw heen springen.

Als we de huidige crises nu eens beschouwen in het licht van de heldenreis, dan krijgen we wellicht heldere richtlijnen voor een nieuw verhaal! Dan komen we er misschien achter dat deze cruciale fase in de ontwikkeling van de mensheid – en van de planeet – ons een specifieke richting opstuurt, met een bepaalde bedoeling. Dan wordt de huidige crisis een avontuur waarin we allemaal uitgedaagd worden een heldenrol te vervullen in een collectief avontuur.

De grote ommekeer

In veel grote verhalen zien we dat de crisis de oplossing in zich draagt en de grote ommekeer bewerkstelligt. Het is het moment waarop de held oog in oog staat met zijn grootste angst en geen uitweg meer ziet. Hij is – om met Dante te spreken – verdwaald in een donker bos of door God en alleman verlaten. Hij is als Jonas in de buik van de walvis. Het is Hans die door de heks dreigt opgegeten te worden, het is Roodkapje in de buik van de wolf, het is Daniel in de leeuwenkuil, Theseus oog in oog met de Minotaurus, Jezus die sterft aan het kruis. Alle hoop lijkt vervlogen, maar dan gebeurt er iets…Het bewustzijn flakkert op, er volgt een onverwachte handeling of de held maakt gebruik van bovennatuurlijke hulp. En het lot keert zich, er komt weer perspectief. Er is definitief iets veranderd, de schat is nu beschikbaar en het verhaal maakt goede kans een voorspoedig einde te krijgen. De held is getransformeerd.
Als we dat vertalen naar de huidige crisisachtige tijd, dringt de vraag zich op over welke schaduw we heen dienen te springen, om die ommekeer tot stand te brengen en zo de aarde te redden.

Charles Eisenstein, Amerikaans auteur en spreker, legt uit dat alle crises waar we momenteel mee te maken hebben samenhangen en voortkomen uit een door ons zelf samengesteld systeem, dat weer gebaseerd is op een dominante mythe die ons leert hoe we dienen te leven.

Het verhaal tot nu toe
Deze dominante westerse mythe heeft ons geleerd te denken in contrasten en conflicten en ons opgevoed met het idee dat we er als individu alleen voor staan, dat we zijn afgescheiden van de rest, dat we ons best moeten doen, ambitieus moeten zijn en moeten concurreren om te kunnen overleven, dat we het kwaad buiten ons moeten plaatsen en vooral dienen te bestrijden, dat we moeten laten zien dat we de beste zijn, de rijkste, dat ons geluk wordt bepaald door de mate waarin we in staat zijn de ander slimmer af te zijn. Rationele kennis heeft het onbevangen, magische denken verdrongen en God doodverklaard. De mens domineert in dit verhaal de natuur. Het heeft ons welvarender gemaakt, ziektes verdreven en ons allemaal een smartphone geschonken, maar ons eenzamer dan ooit gemaakt. We lopen vast in het consumentisme. Dat zegt ook Dirk de Wachter in VPRO Tegenlicht.

Onbeheersbaar
En nu dreigen heel veel zaken ineens onbeheersbaar te worden.  Hoe gaan we daarop reageren?
Verandering is eng. We houden liever vast aan het oude vertrouwde, want dat is veilig. We gaan bij voorkeur door met wat we altijd al doen, business as usual. Het zal allemaal zo’n vaart niet lopen. Liever steken we de kop in het zand en doen of er niets aan de hand is, houden vol dat we er zelf niets aan kunnen doen of dat het allemaal de schuld is van anderen. Totdat we echt uit onze comfortzone worden verdreven (velen hebben letterlijk al hun huizen moeten verlaten) en wel iets móeten ondernemen.

We zijn zelf de oplossing
De ironie is dat we de hele toestand mede zelf hebben gecreëerd. We maken deel uit van het systeem. Onze overtuigingen hebben verhalen gecreëerd en die hebben het huidige systeem opgetuigd.
Maar met hetzelfde vermogen waarmee we de huidige toestand hebben gecreëerd kunnen we ook een ander verhaal vertellen. een verhaal dat ons herinnert aan onze oneindige creativiteit, onze vitaliteit, een verhaal dat benadrukt dat we de oplossing niet buiten onszelf moeten zoeken, maar ín onszelf, een verhaal over kleinschaligheid, over humaniteit, onderlinge afhankelijkheid, over zingeving, verbondenheid en saamhorigheid. Zo’n verhaal!

Verbeelding weer aan de macht
Onze dromen en visioenen zijn daarvoor essentieel. Als het volk Israël niet een beeld had van het beloofde land, waren ze nooit uit Egypte vertrokken. Het op weg zijn naar een nieuwe opwindende en inspirerende bestemming geeft ons energie en kracht om moeilijkheden te overwinnen. Ook dat leren we van de Reis van de held.

Dus hebben we inspirerende beelden van de toekomst nodig. We hebben mensen met visie nodig, mensen die ons inspireren, zoals Martin Luther King ooit deed met I have a dream.
‘Dromen die we wakend en slapend hebben kunnen diepe bronnen van wijsheid aanboren’, schrijft ecofilosofe Joanna Macy in haar boek Actieve Hoop (2016).

We hebben helden nodig, die de moed hebben op te staan tegen de status quo, helden die bereid zijn offers te brengen, helden die hun hand uitsteken naar anderen, helden die over hun eigen schaduw heen durven springen, helden die zich laten leiden door de vraag: wat kan ik de mensheid bieden?

Vitaliteit
Er zijn twee processen gaande. In het ene proces wordt moeder aarde aangevallen door ons eigen consumerende, industriële systeem, het andere proces is het groeiende bewustzijn dat er een vitaal en creatief antwoord mogelijk is en dat we met een nieuw verhaal de aarde kunnen helen.
Ieder speelt zijn eigen rol op dit wereldtoneel, als die rol vitaal, moedig en geïnspireerd wordt ingevuld dan komen we een heel eind. ‘We’re not on our journey to save the world but to save ourselves. But in doing that, you save the world. The influence of a vital person vitalizes”, zei de grandfather van de Storytelling, Joseph Campbell.

Tom Atlee schreef op basis van een interview met Joanna Macy dit gedicht:

Wanneer je handelt
ten behoeve van iets“
wat groter is dan jezelf
dan begin je te voelen
dat dit iets handelt via jou
met een kracht
die groter is dan die van jou.
Dat is genade.

(c) Mieke Bouma

 

 

Plaats een reactie